Шинжлэх ухаан задлав: Тархи чинь үнэндээ хэзээ ч “бүрэн нас гүйцдэггүй”

26

Хүний тархи яг хэдэн насанд “өсөлтөө зогсоож, бүрэн боловсордог” вэ гэсэн асуултад орчин үеийн мэдрэл судлал тодорхой хариу өгч эхэллээ. Нийгмийн сүлжээнд олон жил тархсан “тархи 25 насанд бүрэн хөгждөг” гэх түгээмэл ойлголт энгийн, ойлгомжтой сонсогддог ч бодит байдал үүнээс хамаагүй урт хугацаанд үргэлжилдэг, нарийн төвөгтэй процесс болох нь судалгаагаар харагдаж байна.

“Тархи 25 насандаа боловсордог” гэх домог хаанаас гарсан бэ?

Энэ тоо анх 1990–2000-аад оны үед гарч ирсэн. Тэр үед тархийг соронзон резонансын дүрслэл (MRI)-ээр өргөн судалж эхэлсэн бөгөөд өсвөр нас, залуу насанд тархины саарал бодисын хэмжээ буурч байгааг анзаарсан байдаг.

Энэ бууралт нь задрал биш, харин “синаптик тайралт” гэж нэрлэдэг процесс юм. Тархи байнга ашиглагддаггүй мэдрэлийн холболтуудаа “цэвэрлэж”, хамгийн үр ашигтай сүлжээг үлдээж, ажиллах аргаа оновчтой болгодог.

Гол асуудал нь тухайн үеийн олон судалгаанд оролцогчдын нас ихэвчлэн 20–22 хүрээд зогсож, түүнээс цаашхи насны ангиллыг бараг хамраагүйд оршдог. Хожим нь энэ дутуу мэдээлэл дээр “бөөрөнхий, гоё сонсогдох” 25 гэсэн тоог олон нийт өөрсдөө тогтоож, тархи хөгжлийн “сүүлчийн шугам” мэтээр тараасан хэрэг. Харин судлаачид тархи яг тэнд зогсдог гэж хэзээ ч албан ёсоор батлаагүй.

Шинэ судалгаануудын зурж буй том зураг

Сүүлийн үеийн том хэмжээний төслүүд тархины мянга мянган дүрслэлд дүн шинжилгээ хийснээр энэ ойлголтыг эрс өргөжүүлсэн. Олон эх сурвалжийн дундаас 2025 онд гарсан томоохон ажил тархины идэвхтэй бүтцийн өөрчлөлт 9–32 насны хооронд үргэлжилж болдгийг харуулсан.

Судлаачид энэ үеийг “сунжирсан мэдрэлийн өсвөр нас” гэж нэрлэдэг. Энэ хугацаанд тархи:

• шинэ холболт бий болгодог
• ашиггүй холбоосыг аажмаар хасдаг
• тодорхой бүсүүдийг тодорхой үүрэгт “дасгаж” мэргэшүүлдэг (хэл, төлөвлөлт, сэтгэл хөдлөлийн зохицуулалт гэх мэт)
• эдгээр бүсүүдийн хооронд мэдээлэл дамжих замыг илүү шуурхай, үр дүнтэй болгохын тулд “замын сүлжээгээ” дахин дахин сайжруулдаг

Ингэж байж л бодол, төлөвлөлт, зан авир, сэтгэл хөдлөл удирдах чадвар аажмаар тогтвортой болж ирнэ. Харин энэ тогтвортой байдал мэдэгдэхүйц хэмжээнд хүрэх нь ихэвчлэн гучаад насны эхэн хагаст тохиолддог.

“Жижиг ертөнц” ба тархины замын сүлжээ

Тархины төлөвшлийг тодорхойлохдоо судлаачид “жижиг ертөнц” (small-world network) хэмээх ойлголтыг ашигладаг. Энгийнээр хэлбэл, энэ нь:

• аль ч хоёр цэгийн хооронд
• цөөн “шилжүүлэлтээр”
• хурдан холбогдох боломжтой, сайтар зохион байгуулсан тээврийн системтэй адил сүлжээ юм.

Нас ахих тусам тархи:

• “замынхаа маршрутыг” оновчтой болгодог
• илүү төвөгтэй мэдээлэлтэй ажиллахдаа бага нөөцөөр илүү ихийг хийдэг
• шийдвэрийг түргэн, бодлоготой гаргах боломжтой болдог
• сэтгэл хөдлөлөө удирдах, зохицуулах чадварыг сайжруулдаг

Энэ оновчлол 30 орчим нас хүртэл эрчимтэй, түүнээс хойш арай тогтвортой, аажим хурдаар үргэлжилдэг гэж үздэг.

Туршлага, амьдралын хэв маяг тархины хэлбэрийг өөрчилдөг

Урт хугацаанд ийм уян хатан, өөрчлөгдөх чадвартай байна гэдэг нь сул тал биш, харин асар том боломж юм. Тархи “бэлэн болсон” нэг удаагийн бүтэц биш, харин:

• дасгал хөдөлгөөн
• шинэ хэл сурах
• хөгжим тоглох, стратегийн тоглоом, асуудал шийдвэрлэх
• шинэ мэргэжлийн ур чадвар эзэмших

зэрэг идэвхтэй үйлдэл бүрийн нөлөөгөөр бодитоор өөрчлөгдөж байдаг амьд сүлжээ юм.

Нөгөө талд нь:

• архаг стресс
• нэгэн хэвийн, оюуны ачаалал бага орчин
• нойр дутуу байх

зэрэг нь эерэг өөрчлөлт, шинэ холболтын тогтоц, бэхжлийг удаашруулж, зарим тохиолдолд хорлон бууруулж ч чадна.

Саарал ба цагаан бодис: хоёр өөр хурдтай хөгжлийн түүх

Тархи бүтцийн хувьд хоёр үндсэн “материал”-аас бүрддэг.

Саарал бодис нь:

• мэдрэлийн эсүүдийн бие, мэдээлэл боловсруулалт голчлон явагддаг хэсэг
• бага нас, өсвөр насанд идэвхтэй нэмэгддэг
• дараа нь “синаптик тайралт”-аар дамжин ховор, ашиггүй холболтуудаа цөөлж, сүлжээгээ нягтаршуулдаг

Цагаан бодис нь:

• тархины өөр өөр бүсийг холбосон миелин бүрхүүлтэй “кабель”
• дохио дамжих хурд, чанарыг тодорхойлдог
• насанд хүрсэн үе хүртэл ч идэвхтэй өөрчлөгдөж, зузаарч, зохион байгуулалт нь нарийссаар байдаг

Цагаан бодисын ийм удаан, гүнзгий төлөвшил:

• логик ба сэтгэл хөдлөлийг илүү сайн уялдуулах
• нэгэн зэрэг хэд хэдэн ажлыг толгойдоо барьж, төлөвлөх
• богино хугацаанд, мэдээлэлд суурилсан шийдвэр гаргах

боломжийг олгодог.

Тэгвэл тархи яг хэзээ “нас гүйцдэг” вэ?

Хариулт нь ганц тоо, нэг төрсөн өдөр биш. Тархи:

• 25 насанд “унтраалт” хийж, хөгжлөө зогсоодоггүй
• 30 насанд “боловсролт дууссан” гэсэн товч дарахгүй

Харин:

• бүтцийн оновчлол, холболтын чанар нь
• дунд нас хүртэл, бүр түүнээс хойш ч үргэлжилж байдаг
• гол нь мэдрэлийн эсийн тоо биш, харин хоорондоо хэр чанартай, хэр үр дүнтэй холбогдсон нь чухал болдог

Тиймээс “тархи яг тэдэн насанд бүрэн боловсордог” гэсэн ид шидийн нас гэж байхгүй. Харин тархи хүний амьдралын олон арван жилийг хамарсан урт хугацааны “барилгын төсөл” бөгөөд тэр төсөлд:

• өдөр тутмын зуршил
• сонголт, туршлага
• орчин, стресс, сургалт

гэх мэт хүчин зүйлүүд байнга оролцож, төслийн эцсийн дүр төрхийг тодорхойлдог.