Туркийн хойд хэсгийг заналхийлж буй далд аюул
Туркийн хойд нутаг олон жилийн турш геологийн далд эрсдэлийн бүсэд тооцогдож ирсэн улс орнуудын нэг. Хэд хэдэн тектоник хавтангийн огтлолцол дээр байрладаг тул хүчтэй газар хөдлөлт нь энэ орны хувьд тохиолдлын зүйл бус, түүхийн салшгүй хэсэг болжээ.
Сүүлийн жилүүдэд эрдэмтдийн анхаарлын төвд Истанбулын ойролцоо орших Мармара тэнгисийн бүс хүчтэй орж байна. Хойд Анатолийн хагарлын баруун хэсэгт орших энэ хэсгийг дараагийн томоохон газар хөдлөлт үүсч болзошгүй гол бүс хэмээн үзэх хандлага хүчтэй болжээ.
Хойд Анатолийн хагарлын “баруун тийш шилжих” аюултай зүй тогтол
1939 онд болсон Эрзинканы газар хөдлөлт 30 мянга гаруй хүний аминд хүрсэн нь Туркийн түүхэн дэх хамгийн том гамшгуудын нэг байв. Түүнээс хойш хийсэн судалгаанууд Хойд Анатолийн хагарлын дагуух хүчтэй чичиргээ үе шаттайгаар баруун тийш шилжин, гинжин хэлхээ үүсгэж байгааг харуулжээ.
Энэхүү дарааллын “логик дараагийн цэг” нь Мармара тэнгисийн доорхи хэсэг гэж тооцогддог. Энэ бүсэд хагарлын дагуух томоохон газар хөдлөлт 250 гаруй жилийн турш бүртгэгдээгүй нь царцдасны дотоод хүчдэлийн хуримтлал олон арван жилийн турш үргэлжилж болзошгүйг示тгэдэг.
Гэвч далайн ёроолын доорх хагарлын нарийн бүтэц тодорхой бус байсан нь эрсдлийн тооцооллыг нарийвчлахад томоохон саад байлаа.
Мармарагийн доорх бүтцийг анх удаа 3D хэлбэрээр харуулсан загвар
Японы профессор Ясуо Огава, Туркийн дэд профессор Тулай Кайи-Экен нарын удирдсан олон улсын баг Мармара тэнгисийн доорх хагарлын бүтэц рүү “гурав дахь нүдээр” харсан шинэ үеийн загварыг бүрдүүлжээ.
Тэд дэлхийн байгалийн цахилгаан, соронзон орны хэлбэлзлийг бүртгэдэг 20 гаруй хэмжилтийн станцын өгөгдлийг ашигласан. Эдгээр нарийн хэлбэлзэл нь гадаргуугаас хэдэн арван километрийн гүнд ямар төрлийн чулуулгийн үе давхраа, ямар орчин бүрэлдэж байгааг тодорхойлох түлхүүр өгөгдөл болдог.
Ингэснээр далайн ёроолын дор байрлах чулуулагийн цахилгаан эсэргүүцлийн тархалтыг харуулсан гурван хэмжээст загвар гарч, урьд нь зөвхөн таамаг төдий байсан “далд ертөнцийн газрын зураг” бодит өгөгдөлтэй болжээ.
Сул ба хүчтэй бүсийн зааг дээр “тэсрэх” эрсдэл хуримтлагдаж байна
3D загварын дүнгээс харахад Мармара тэнгисийн доорх хагарлын бүтэц өмнө төсөөлж байснаас хавьгүй төвөгтэй байна. Царцдасны гүнд цахилгаан эсэргүүцэл өөр өөр бүхий бүсүүд ээлжилж байгааг тогтоожээ.
- Цахилгаан эсэргүүцэл багатай бүс нь ихэвчлэн шингэн агуулсан, механик хувьд илүү “уян”, сул хэсгийг илтгэнэ.
- Өндөр эсэргүүцэлтэй бүс нь харин эсрэгээрээ хатуу, хүчдэлийг удаан хугацаанд “түгжиж” чаддаг, бат бөх царцдасны блок байх магадлалтай.
Судалгааны дүгнэлтээр хүчтэй газар хөдлөлт нь тодорхой нэг цэгээс гэхээсээ илүү эдгээр сул, хүчтэй хэсгийн хил зааг дээр үүсч болзошгүй гэж үзэж байна. Өөрөөр хэлбэл, аюулын гол цөм нь хагарлын “түгжигдсэн” хатуу бүсүүд ба тэдгээрийн хажуудах сул бүсүүдийн харилцан үйлчлэлд оршиж байна.
Истанбулын хувьд стратегийн мэдээлэл
Шинэ судалгаа дараагийн газар хөдлөлтийн яг өдрийг тогтоож өгч чадахгүй хэвээр байна. Орчин үеийн геофизик одоогоор ийм түвшний нарийвчлалд хүрээгүй. Гэвч Мармара тэнгисийн доорх бүтцийг энэ мэтээр нарийвчлан тодорхойлсноор эрсдэлтэй бүсийг тогтоох, аль хэсэгт чичиргээ эхлэх магадлал өндөр байгааг илүү тодорхойлох боломж нээгдэж байна.
Истанбул хот болон эргэн тойрны дэд бүтэц, барилгажилтын төлөвлөлтөд ийм мэдээлэл асар чухал. Хагарлын аль бүсэд хүчтэй чичиргээ эхлэх, ямар чиглэлд долгион хүчтэй дамжих боломжтойг мэдэх нь:
- Барилгын норм, стандартыг шинэчлэх
- Хот төлөвлөлтийн эрсдэлтэй бүсийг дахин үнэлэх
- Эрт сэрэмжлүүлэх системийг сайжруулах
- Иргэдийн бэлтгэлийг бодит эрсдэлд суурилан хийх
зэрэг олон түвшний шийдвэрт шууд нөлөөлөх фактор болж байна.
Нууцлаг хагарлыг ойлгох тусам эрсдэлийг удирдах боломж нэмэгдэнэ
Хойд Анатолийн хагарал өөрөө алга болохгүй, газар хөдлөлт үүсэх магадлал ч бүрэн арилахгүй. Энэ бүс нутагт хүчтэй газар хөдлөлт гарах нь цаг хугацааны асуудал хэвээр байна.
Гэхдээ Мармара тэнгисийн доорх бүтэцтэй холбоотой шинэ 3D судалгаа зэрэг нь үл үзэгдэх аюулыг арай илүү “харагддаг” болгов. Дэлхийн царцдасны дотоод механизмыг ийнхүү шат дараатай илүү сайн ойлгох тусам ирээдүйн хүчтэй газар хөдлөлтийн хор уршгийг бууруулах, хүний амь нас, дэд бүтцийг хамгаалах бодит боломж нэмэгдэж байна.
Мэдлэг нэмэгдэх тусам байгалийн хүчийг зогсоож чадахгүй ч, түүнд хэрхэн бэлдэхээ илүү оновчтой шийдэх боломжтой болж байна.
