Шөнийн гэрэл дэлхийн өөрчлөлтийн эмзэг үзүүлэлт болж байна
Сансраас шөнөөр харагддаг дэлхийн хотуудын гэрэл урьд нь төсөөлж байснаас хавьгүй тогтворгүй байдаг нь шинэ судалгаагаар тодорхой болжээ. 2014-2022 оны хооронд дэлхийн олон бүс нутаг зүгээр л аажмаар улам тодорсонгүй, харин байнга бүдгэрч, дахин гэрэлтэж, заримдаа маш богино хугацаанд огцом өөрчлөгдөж байсан байна.
Энэ хувьсамтгай байдал нь шөнийн гэрлийг дэлхий дээрх томоохон үйл явцын нэг төрлийн мэдрэмжтэй үзүүлэлт болгож байна. Эдийн засгийн өөрчлөлт, улс төрийн шийдвэр, хямрал, бүс нутгуудын хөгжлийн ялгаа зэрэг олон хүчин зүйл энэ гэрлийн хэмнэлд тусгалаа олж байгаа аж.
Шөнийн гэрэл дэлхийн “судасны цохилт” шиг ажиллажээ
Судлаачид нэг саяас илүү хиймэл дагуулын зургийг шинжилж үзэхэд гэрэлтэй бүсүүдийн өөрчлөлт шулуун шугаман биш байгааг тогтоосон байна. Тогтвортой өсөлт эсвэл бууралтын оронд тасралтгүй савлагаа ажиглагдсан бөгөөд тодрол нь давалгаалсан хэлбэрээр өөрчлөгдөж, орон нутгийн өөрчлөлтүүд дэлхийн түвшинд бие биеэ тэнцүүлж байжээ.
Ruhr University Bochum-ийн физикч Кристофер Кибагийн тайлбарласнаар нэг хэсэг нь бүдгэрч байхад нөгөө хэсэг нь зэрэгцэн улам гэрэлтэж байдаг учраас дэлхийн дундаж үзүүлэлтүүд бодит өөрчлөлтийн зургийг бүрэн харуулж чаддаггүй байна.
Өдөр тутмын хиймэл дагуулын ажиглалт илүү нарийн дүр зураг гаргаж ирэв
Өмнө нь эрдэмтэд шөнийн гэрлийн сарын эсвэл жилийн дундаж газрын зурагт тулгуурлаж байсан юм. Ийм арга барил нь богино хугацааны огцом өөрчлөлтүүдийг тэгшилж, зарим уналт, өсөлтийг ерөнхий статистик дунд “алга болгох” сул талтай байжээ.
Харин одоо өдөр тутмын хиймэл дагуулын өгөгдлийн ачаар илүү нарийвчилсан дүр зураг гарч ирсэн байна. Судлаачид тойрог замаас гэрлийг ажиглахдаа харах өнцгийг хүртэл тооцож байгаа аж. Учир нь хотын нягт төвүүд дээрээс илүү тод харагддаг бол гудамж, зам тал талаас нь өөрөөр тусдаг байна.
Кристофер Киба “Өмнө нь шөнийн бүрэн нарийвчилсан өгөгдлийг ашигласан дэлхийн хэмжээний ийм шинжилгээ хийгдэж байгаагүй” гэж онцолжээ.
Зарим бүс гэрэлтэж байхад Европ эсрэг чиглэлд хөдөлжээ
Зүүн Хятад, Энэтхэг болон Африкийн зарим хэсэгт шөнийн гэрэлтүүлэг ерөнхийдөө өссөн байна. Энэ нь хотууд тэлж, шинэ бүсүүд цахилгаан сүлжээнд холбогдож байгаатай холбоотой аж. Өмнө нь харанхуй байсан газрууд цахилгаанжсанаар хиймэл дагуулын ажиглалтад улам тод гарч эхэлжээ.
Энэтхэгт өмнөд мужуудын гэрэлтүүлэг урт хугацаанд тогтвортой өссөн бол хойд хэсэг нь ийм өсөлтийн үндсэн үе шатаа өмнө нь давсан байв. Гэсэн ч өсөлттэй бүсүүдэд ч цахилгаан тасалдал, нураалт, хүн амын шилжилт хөдөлгөөнөөс шалтгаалсан түр зуурын уналтууд бүртгэгдсэн байна.
Европт харин дүр зураг өөр байжээ. 2014 онтой харьцуулахад шөнийн нийт гэрэлтүүлэг ойролцоогоор 4 хувиар буурсан байна. Ялангуяа Францад энэ бууралт 33 хувьд хүрсэн нь шөнийн цагаар гудамжны гэрэл унтраах бодлого, эрчим хүч хэмнэх арга хэмжээтэй холбоотой гэж үзжээ.
Германд өсөлт, бууралтууд бүс нутаг бүрт харилцан саармагжсан учраас нийт өөрчлөлт төдийлөн мэдэгдэхүйц байгаагүй байна. Үүнээс гадна LED гэрэлтүүлэг рүү шилжсэн нь хиймэл дагуул гэрлийг хэрхэн “харж” байгаад нөлөөлж байгаа аж.
Дэлхийн томоохон үйл явдлууд шөнийн газрын зураг дээр шууд тусжээ
Өдөр тутмын өгөгдөл нь дэлхийн хэмжээний гэнэтийн өөрчлөлтүүдийг ч тодорхой илрүүлсэн байна. 2020 онд COVID-19 цар тахлын үед Азийн үйлдвэрийн бүсүүд болон бусад том төвүүдийн гэрэл хөл хорио, үйл ажиллагааны зогсолтоос болж маш хурдан бүдгэрчээ.
Үүний дараа Украинд бүрэн хэмжээний дайн эхэлсний дараах гэрлийн огцом өөрчлөлт, мөн 2022 оны Европын эрчим хүчний хямралын үеийн бүдгэрэл ч мөн ажиглагдсан байна. Ажиглалтын давтамж өндөр болсон нь ийм өөрчлөлтийг тодорхой үйл явдалтай шууд холбож тайлбарлах боломж олгожээ.
Хотуудын бүдгэрэлт үргэлж сайн мэдээ биш
Шөнийн гэрэл багасах нь бүх тохиолдолд эерэг үзэгдэл гэсэн үг биш юм. Зарим улсад энэ нь эрчим хүчний үр ашиг сайжирч, зардал бууруулах бодлоготой холбоотой байдаг бол өөр зарим оронд эдийн засгийн хямрал, дэд бүтцийн доголдлоос үүддэг байна.
Тухайлбал, Венесуэлд эдийн засгийн уналт болон цахилгаан хангамжийн тогтворгүй байдлаас болж шөнийн гэрэл 25 хувиас илүү буурчээ. Харин Өмнөд Африкт тогтмол хуваарийн дагуу хийгддэг цахилгаан таслалт нь харанхуй бүсүүдийг нэмэгдүүлж байгаа аж.
NASA-ийн систем шөнийн Дэлхийг хэрхэн ажигладаг вэ
NASA-ийн Black Marble систем нь гурван хиймэл дагуулын мэдээлэлд үндэслэн шөнийн гэрлийн өдөр тутмын газрын зураг бүтээдэг байна. Нэг пиксел нь дэлхийн гадаргын ойролцоогоор 0.5 км² талбайтай тэнцдэг бөгөөд ингэснээр хот, боомт, зам, үйлдвэрийн байгууламжуудыг ялгаж харах боломжтой аж.
Эдгээр хиймэл дагуулууд дээш цацарч буй гэрлийг хэмждэг бөгөөд түймэр, туйлын туяа зэрэг байгалийн гэрэлт үзэгдлийг хасч тооцдог байна.
Гэрлийн бохирдол байгальд ч хүчтэй нөлөөлж эхэлжээ
Хиймэл гэрэлтүүлэг өсөх нь зөвхөн эрчим хүчний хэрэглээний асуудал биш юм. Илүүдэл гэрэл амьтдын нүүдэл, шавжийн зан төлөв, тоос хүртээлт, ургамлын өсөлт зэрэгт нөлөөлдөг болохыг судлаачид анхааруулж байна.
Ингэснээр гэрлийн бохирдол нь хотуудын эргэн тойрны байгалийн экосистемийг өөрчилдөг бие даасан экологийн хүчин зүйл болж хувирчээ.
Ирээдүйд шөнийн ажиглалт илүү нарийсна
Одоогоор Европ шөнийн гэрлийг ажиглах тусгай зориулалтын өөрийн хиймэл дагуулгүй тул гадаад эх сурвалжийн өгөгдөлд ихээхэн түшиглэж байна. Гэвч Европын Сансрын Агентлагийн Night Watch зэрэг төслүүд энэ байдлыг өөрчилж магадгүй гэж үзэж байна.
Илүү мэдрэмтгий багаж хэрэгсэл бий болсноор сул гэрлийн эх үүсвэрийг хүртэл ялгаж харж, өөрчлөлтийн шалтгааныг илүү нарийн тодорхойлох боломжтой болно. Тухайлбал эдийн засгийн хямрал уу, эсвэл LED технологид шилжсэн үү гэдгийг ялгаж харах нөхцөл бүрдэх юм.
Эцэст нь хэлэхэд, сансраас харагдах дэлхийн шөнийн гэрэл нь зүгээр л хүмүүс хаана амьдарч байгааг бус, тэдний амьдрал хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг харуулдаг нарийн дохио болжээ. Зарим газар өсөж, зарим газар удааширч, зарим нь хямрал туулж байгааг энэ гэрэл нүдэнд үл үзэгдэх хэлээр илэрхийлж байна. Судалгаа Nature сэтгүүлд нийтлэгдсэн байна.
