АНУ-ын сансар судлалын агентлаг NASA ням гарагт “Roman” нэртэй шинэ сансрын телескопоо хөөргөлөө. Энэхүү даалгавар нь орчлон ертөнцийн өмнө нь байгаагүй өргөн цар хүрээтэй газрын зургийг бүтээх зорилготой бөгөөд олон жилийн турш үргэлжлэх уг төсөл хар матер, хар энерги зэрэг физикийн хамгийн том нууцуудыг тайлахад чиглэж байна.
Шинэ үеийн энэхүү телескопыг орон нутгийн цагаар 07:26-д буюу Гринвичийн цагаар 11:26-д SpaceX компанийн “Falcon Heavy” пуужингаар АНУ-ын зүүн өмнөд хэсэгт орших Florida мужийн Kennedy Space Center-ээс хөөргөсөн байна. NASA уг үйл явцыг шууд дамжуулалтаар үзүүлжээ.
АНУ-ын ерөнхийлөгч Donald Trump баасан гарагт NASA-гийн төв байранд болсон ёслолын үеэр:
“Энэ шинэ үеийн телескоп орчлон ертөнцийн нууцуудыг илчлэх болно” гэж мэдэгдсэн байна.
4 тэрбум доллараас давсан төсөл
“Roman” телескопыг бүтээхэд 10 гаруй жил зарцуулсан бөгөөд нийт өртөг нь дөрвөн тэрбум ам.доллараас давжээ. Түүнийг Америкийн нэрт одон орон судлаач Nancy Grace Roman-ы нэрээр нэрлэсэн байна. Тэрээр NASA-гийн хамгийн алдартай телескопуудын нэг болох “Hubble”-ийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн учраас “Hubble-ийн анхдагч” хэмээн нэрлэгддэг байв.
“Hubble” телескоп орчлон ертөнц өмнө нь бодож байснаас хурдан тэлж байгааг илрүүлсэн бол “Roman” энэхүү тэлэлтийн талаар үлдсэн том асуултуудад хариулахыг зорих юм.
NASA-гийн захирал Jared Isaacman дөрөвдүгээр сард телескопын төслийг танилцуулах үеэр “Roman” нь “орчлон ертөнцийн шинэ атлас” бүтээнэ гэж хэлсэн байна.
Үл үзэгдэх ертөнцийг судална
“Roman” телескопын харах талбай нь “Hubble”-ийнхаас 100 гаруй дахин өргөн бөгөөд алдарт “James Webb” телескопын харах хүрээнээс ч хавьгүй том юм. Энэ давуу талын ачаар тэрээр дэлхийгээс 1.5 сая километрийн зайд байрлах онцгой цэгээс тэнгэрийн асар том хэсгийг ажиглах боломжтой болно. Тус байрлалд хүрэхийн тулд телескоп ойролцоогоор 100 хоногийн аялал хийх аж.
“Roman” нь “James Webb” зэрэг илүү хүчирхэг, өндөр нарийвчлалтай төхөөрөмжүүдтэй зэрэгцэн ажиллахаар бүтээгджээ. Түүний зорилго нь мянга мянган exoplanet буюу нарны аймгаас гаднах гараг, мөн амьдралынхаа төгсгөлд хүрсэн аварга оддын дэлбэрэлт болох хэдэн арван мянган supernova-г илрүүлэх юм.
Телескопын техникийн хариуцсан мэргэжилтэн Dave Content AFP-д:
“Түүний цуглуулах зүйл нь хэзээ ч бүрдүүлж байгаагүй хамгийн том тэнгэрийн биетүүдийн бүртгэл байх бөгөөд манайхтай төстэй нарны аймгууд хэр түгээмэл байдгийг ойлгоход бидэнд тусална” гэж хэлжээ.
Мөн “Roman” бидэнд харагддаггүй зүйлсийг илүү сайн ойлгоход тусална. Үүнд гарал үүсэл нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй хэвээр байгаа хар матер болон хар энерги багтана. Эрдэмтдийн үзэж буйгаар эдгээр хоёр бүрэлдэхүүн орчлон ертөнцийн 95 хувийг эзэлдэг байж магадгүй юм.
Хар материйг таталцлын шинжтэй хүчтэй холбон ойлгодог бол хар энергийг орчлон ертөнцийн тэлэлтийг хурдасгасан түлхэх шинжтэй хүч гэж тайлбарладаг.
Инфра улаан туяаны ажиглалтын технологийн тусламжтайгаар телескоп тэрбум тэрбум жилийн өмнө тэнгэрийн биетүүдээс цацарсан гэрлийг бүртгэж чадна. Энэ нь эрдэмтдэд өнгөрсөн цаг руу “аялж”, орчлон ертөнцийн эрт үеийг илүү сайн ойлгох боломж олгох юм.
Орчлон ертөнцийн загварыг шалгах сорилт
“Roman”-ы ажиглалтууд Чили дэх “Rubin” ажиглалтын төв болон Европын сансрын агентлагийн “Euclid” аппаратаар хийгдэж буй судалгааг нөхөх бөгөөд эрдэмтэд энэ мэдээллийг маш ихээр хүлээж байна. Учир нь эдгээр ажиглалт орчлон ертөнцийн бүтэц, хөгжлийн талаарх өнөөгийн ойлголтыг үндсээр нь өөрчилж болзошгүй юм.
“Roman” телескопын хариуцсан астрофизикч Julie McEnery бямба гарагийн хэвлэлийн хурлын үеэр эрдэмтэд саяхан орчлон ертөнцийн эхэн үеийн тэлэлт “манай загваруудын таамаглалтай бүрэн нийцэхгүй байсныг” ойлгосон гэж хэлжээ.
Түүний хэлснээр, энэ дүгнэлт нь “орчлон ертөнцийн манай стандарт загвар буруу байж магадгүйг” харуулж байгаа бөгөөд үүнийг “Roman” телескопоор шалгах юм.
Julie McEnery:
“Энэ нь загвар амжилттай эсэхийг бидэнд эцэслэн хэлэх боломж олгоно. Хэрэв амжилтгүй болбол боломжит тайлбаруудыг ялгаж эхлэхэд хангалттай нарийн, өндөр чанартай өгөгдөл бидэнд өгнө” гэж мэдэгдсэн байна.
Бүх өгөгдөл олон нийтэд нээлттэй байна
Судалгаа үл үзэгдэх ертөнц дээр төвлөрсөн эсэхээс үл хамааран “Roman” телескопын бүх өгөгдөл дэлхийн нийт эрдэмтэн, олон нийтэд нээлттэй байх аж.
Гэхдээ Dave Content-ийн хэлснээр эдгээр зураг, мэдээлэл асар том хэмжээтэй байх болно. Телескопын өдөр бүр дамжуулах өгөгдлийн хэмжээ ердийн laptop дээр татаж авч хадгалахад хэтэрхий их байх аж.
Ийм асар их мэдээллийн урсгалын улмаас NASA “Roman”-ы нээлтүүдийн дунд эрдэмтдийн огт таамаглаагүй “гэнэтийн” зүйлс гарч ирнэ гэж хүлээж байна.
Julie McEnery энэ талаар:
“Энэ нь бидний хүлээгээгүй гэнэтийн зүйл байх бөгөөд гүн гүнзгий шинэ асуултуудын цоо шинэ багцыг нээх болно” гэж хэлжээ.
Ийнхүү “Roman” телескоп сансар судлалын шинэ үеийг эхлүүлж, хар матер, хар энерги, орчлон ертөнцийн тэлэлт болон бидний мэдэхгүй олон нууцын талаар урьд өмнө байгаагүй хэмжээний мэдээлэл өгөхөөр аялалдаа гарлаа.
