Томоохон түймрийн дээр үүсдэг аварга утаан үүл анхаарал татаж байна
Франц, Испани болон АНУ-ын баруун хойд бүсэд гарч буй томоохон ойн түймрийн дээр утаа, үнснээс бүрдэх асар том үүлнүүд улам олон ажиглагдах болжээ. Эдгээр үүл өндөр атмосфер руу хөөрч, зөвхөн түймэр гарсан бүс нутгаар хязгаарлагдахгүй илүү өргөн хүрээнд нөлөөлөх боломжтой гэж эрдэмтэд үзэж байна.
Иймээс NASA эдгээр нууцлаг үзэгдлийг шууд судлах анхны өргөн хэмжээний судалгааны ажлыг эхлүүлж байна.
Pyrocumulonimbus буюу “галын аянгын үүл” гэж юу вэ
Судлаачдын анхаарлын төвд байгаа үзэгдлийг pyrocumulonimbus буюу pyroCb гэж нэрлэдэг. Энэ нь маш хүчтэй ойн түймрийн дээр үүсдэг, утаа, үнс, усны уураас бүрдсэн аварга “цамхаг” хэлбэрийн үүл юм.
Ийм үүл өөрөө цаг агаар үүсгэх чадвартай. Тухайлбал, хүчтэй салхи, аянга цахилгаан бий болгож, зарим тохиолдолд шинэ түймрийн голомт үүсэхэд ч нөлөөлж болзошгүй байна.
Утааг стратосфер хүртэл хүргэж чаддаг
PyroCb үүлний хамгийн том аюул нь түймрийн утаа, бохирдлын жижиг хэсгүүдийг атмосферын дээд давхарга болох стратосфер руу өргөж чаддагт оршино. Стратосфер нь Дэлхийн гадаргаас ойролцоогоор 10-50 километрийн өндөрт байрладаг.
Тэнд хүрсэн утаа асар хол зайд тархаж, уур амьсгалд нөлөөлөх, мөн озоны давхаргад сөрөг нөлөө үзүүлэх эрсдэлтэй гэж эрдэмтэд анхааруулж байна.
Төслийн удирдагч, АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн судалгааны лабораторийн Дэвид Петерсон “Эдгээр үүл том бүс нутаг, бүр бүхэл бүтэн хагас бөмбөрцөгт нөлөөлж чаддаг гэдгийг бид мэднэ” гэжээ.
Эрдэмтдэд хариултгүй асуулт олон байна
PyroCb үүл уур амьсгалд нөлөөлөх боломжтой ч эрдэмтэд одоогоор энэ үзэгдлийн талаар бүрэн ойлголттой болоогүй байна.
Тэд ийм үүл яг ямар нөхцөлд үүсдэг, дээд атмосфер руу хэдий хэмжээний утаа шахдаг, мөн дэлхийн дулаарлын нөлөөгөөр давтамж нь нэмэгдэж байгаа эсэхийг илүү нарийн тогтоох шаардлагатай гэж үзэж байна.
NASA INSPYRE судалгааны аяныг эхлүүлнэ
Эдгээр асуултад хариу олохын тулд NASA болон хамтрагч байгууллагууд INSPYRE буюу Injected Smoke and Pyrocumulonimbus Experiment нэртэй судалгааны аяныг эхлүүлж байна.
Энэхүү ажилд NASA, АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин болон их сургуулиудын 150 гаруй эрдэмтэн оролцоно.
Судалгааны гол хэрэгсэл нь Gulfstream V онгоц байх бөгөөд уг онгоц галын үүлний дотор шууд орж, шинэхэн утааны дээж цуглуулах юм. Судлаачдын аюулгүй байдлыг хангахын тулд онгоцыг тусгай агаар цэвэршүүлэх системээр тоногложээ.
Нэг онгоц үүл рүү орж, нөгөө нь дээрээс ажиглана
Gulfstream V онгоц утааны дээж авах бол NASA-ийн өөр нэг онгоц өндөрт нисэж, инфра улаан туяаны төхөөрөмжөөр pyrocumulonimbus үүлсийг ажиглана.
Газарт ажиллах багууд хөдөлгөөнт радар, цаг уурын зонд ашиглан ийм үүл үүсэхэд нөлөөлдөг нөхцөлийг судлах юм.
Ингэснээр эрдэмтэд хүчтэй шуургыг дагаж судалдаг цаг уурчидтай адил томоохон түймрүүдийг “мөшгөж”, үүл үүсэх мөчийг аль болох ойроос ажиглах болно.
Утааны судалгаанд шинэ шат эхэлж байна
Өмнө нь эрдэмтэд стратосферт хүрсэн pyrocumulonimbus үүлний шинэхэн утаанаас шууд авсан ердөө ганцхан дээжтэй байжээ. Ихэнх мэдээллийг богино хугацааны нислэгийн ажиглалт, өндөрт хэмжсэн агаарын найрлагын мэдээллээр бүрдүүлж ирсэн байна.
Харин шинэ судалгааны зорилго нь зөвхөн утаа байгаа эсэхийг тогтоох бус, түүний найрлага, хөдөлгөөн, атмосфер дахь нөлөөг илүү нарийвчлан судлахад чиглэж байна.
Судалгаа есдүгээр сар хүртэл үргэлжилнэ
INSPYRE судалгааны ажил есдүгээр сар хүртэл үргэлжилнэ. Мөн ирэх жил нэмэлт хээрийн судалгаа хийхээр төлөвлөжээ.
Цуглуулсан мэдээлэл нь ойн түймрийн урьдчилсан загварчлалыг илүү нарийвчлалтай болгох, томоохон түймэр Дэлхийн атмосфер, уур амьсгалд хэрхэн нөлөөлдгийг илүү сайн ойлгоход тусална гэж эрдэмтэд найдаж байна.
