2026 оны Физикийн Нобелийн шагналыг астрофизикийн судалгаанд олголоо

2026 оны Физикийн Нобелийн шагналыг Бельгийн эрдэмтэн Фрэнсис Халзенд олгожээ. Тэрээр “IceCube олон улсын нейтрино ажиглалтын төвийн үйл ажиллагаанд шийдвэрлэх хувь нэмэр оруулж, астрофизикийн гаралтай өндөр энергитэй нейтрино нээсний төлөө” уг шагналыг хүртсэн байна.

Шведийн Хааны шинжлэх ухааны академи Физикийн Нобелийн тусгай хорооны зөвлөмжид үндэслэн ийм шийдвэр гаргажээ.

Нобелийн хороо Фрэнсис Халзен цоо шинэ төрлийн одон орон судлалын үндсийг тавьсан гэж онцолсон байна. Түүний санаа нь Өмнөд туйлын мөсөн бүрхүүлийг ашиглан нейтрино хэмээх нууцлаг бөөмсийг илрүүлэхэд чиглэжээ. Үүний үр дүнд алсын сансраас ирэх нейтрино бөөмсийг бүртгэх боломжтой IceCube нейтрино ажиглалтын төв бий болсон юм.

Фрэнсис Халзен 82 настай. Тэрээр АНУ-ын Мэдисон дахь Висконсины их сургуульд олон жил ажиллаж байна.

IceCube ажиглалтын төвийн тусламжтайгаар судлаачид алс холын орчлон ертөнцөд өрнөдөг асар их энергитэй үйл явцаас үүссэн нейтрино бөөмсийг бүртгэх боломжтой.

“Нейтрино хаа сайгүй байдаг ч өөрийгөө бараг мэдэгдүүлдэггүй. Тэд бидэнд анзаарагдалгүйгээр Дэлхий болон бидний биеийг нэвтлэн өнгөрдөг. Маш ховор тохиолдолд нейтрино атомын цөмтэй харилцан үйлчилдэг бөгөөд энэ нь тохирох тоног төхөөрөмжтэй хүмүүст түүнийг илрүүлэх боломж олгодог” гэж Нобелийн хороо тайлбарлажээ.

Фрэнсис Халзен Өмнөд туйлд нейтрино илрүүлэх санаагаа анх 1988 онд танилцуулсан байна. Нейтрино атомын цөмтэй мөргөлдөх үед гэрлийн богинохон гялбаа үүсдэг бөгөөд үүнийг тунгалаг мөсөн дотор байрлуулсан мэдрэгчүүдээр илрүүлэх боломжтой.

Өмнөд туйлын мөс ийм судалгаанд олон давуу талтай. Тэнд хэмжилтэд саад болох хүчин зүйл харьцангуй бага бөгөөд газар нутаг геологийн хувьд тогтвортой, газар хөдлөлт бараг тохиолддоггүй. Халзены санааг удалгүй бусад судлаач дэмжиж, хэдэн жилийн дараа мөсөн дотор мэдрэгч байрлуулах анхны туршилтуудыг хийжээ.

Маш өндөр энергитэй сансрын нейтрино маш ховор тохиолддог тул хангалттай олон харилцан үйлчлэлийг бүртгэхийн тулд асар их хэмжээний мөс шаардлагатай байдаг. IceCube нь бүтэн нэг шоо километр эзлэхүүн хамардаг бөгөөд 2011 онд бүрэн ашиглалтад оржээ.

Удалгүй судлаачид анхны өндөр энергитэй нейтрино бөөмсийг илрүүлж, хэдэн жилийн дараа Нарны аймгийн гаднаас ирсэн нейтрино нээснээ нийтэлсэн байна. Ингэснээр орчлон ертөнц дэх нейтрино үүсгэгч эх сурвалжуудыг системтэйгээр хайх боломж нээгдсэн юм.

“Фрэнсис Халзен бидэнд гайхамшигтай судалгааны хэрэгсэл бий болгосон олон улсын эрдэмтэн, инженерүүдийн багийг удирдсан. Түүний тууштай байдал, шинжлэх ухааны алсын хараа одон орон судлалын шинэ чиглэлд зам нээсэн” гэж Физикийн Нобелийн хорооны дарга Марк Пирс онцолжээ.

IceCube-ийн тасралтгүй цуглуулж буй нейтрино бөөмсийн харилцан үйлчлэлийн мэдээлэл нь өндөр энергитэй нейтрино үүсдэг орчлон ертөнцийн асар хүчтэй үйл явцын талаар шинэ мэдлэг өгөх төлөвтэй байна. Мөн өмнө нь мэдэгдээгүй сансрын үзэгдлүүдийг илрүүлэх боломж ч бий гэж судлаачид үзэж байна.